Musul’un Gölgesinde Bir İsyan: Şeyh Said Kalkışması ve İngiliz Diplomasisi

 Cumhuriyet’in henüz ikinci yılında, 1925 şubatında patlak veren Şeyh Said İsyanı; yalnızca genç Türkiye Cumhuriyeti’nin iç güvenlik dinamiklerini değil, aynı zamanda Doğu Akdeniz ve Orta Doğu’daki güç dengelerini derinden sarsan tarihsel bir kırılma noktasıdır. Konu, din ve etnisite eksenli bir iç kalkışma olarak okunabileceği gibi; dönemin büyük aktörü İngiltere’nin Musul politikası ve diplomasisiyle doğrudan ilintilidir.

Musul Meselesi ve Düğüm Noktası: Lozan’dan Milletler Cemiyeti’ne

Lozan Barış Antlaşması’nda çözüme kavuşturulamayan ve dokuz ay içinde Türk-İngiliz ikili görüşmelerine bırakılan en kritik dosya Musul Vilayeti idi. Petrol rezervlerinin stratejik önemi, Irak Mandası’nın güvenliği ve Basra Körfezi’ne giden hatların kontrolü, İngiltere için Musul’u vazgeçilmez kılıyordu.

1924 Haliç Konferansı’nda Türk heyetinin sunduğu etnik, tarihsel ve coğrafi tezler İngiliz diplomasisi tarafından reddedilmiş ve mesele Milletler Cemiyeti’ne taşınmıştı. Türkiye, sınır hattında kendi tezlerini destekleyecek idari ve askeri varlığını pekiştirmeye çalışırken, tam da bu diplomatik sıkışma anında Doğu Anadolu’da geniş çaplı bir isyan patlak verdi.

İsyanın Diplomatik ve Askeri Zamanlaması

Şeyh Said İsyanı’nın patlak verdiği tarih ve coğrafya, rastlantısal bir kronolojinin ötesindedir:

1. Askere Güç Bırakmama Stratejisi: Türkiye, Musul sınırına yakın bölgelerdeki askeri birliklerinin önemli bir kısmını iç güvenliği sağlamak, ayaklanmayı bastırmak ve asayişi yeniden tesis etmek amacıyla iç bölgelere kaydırmak zorunda kalmıştır. Bu durum, muhtemel bir askeri seçeneği Türkiye açısından imkânsız hale getirmiştir.

2. Uluslararası Kamuoyu Algısı: İngiliz diplomasisi, Milletler Cemiyeti nezdinde yürüttüğü propagandada "Türkiye’nin henüz kendi sınırları içindeki etnik ve dini grupları dahi entegre edemediğini, bölgesel istikrarı sağlayamayacağını" öne sürmüştür. İsyan, bu söyleme uluslararası alanda zemin hazırlamıştır.

3. Ekonomik ve Siyasi Yıpranma: Yeni kurulan devlet, tüm kaynaklarını isyanın bastırılmasına aktarmak zorunda kalmış; bu da Musul konusunda daha sert bir diplomatik pozisyon almasını engellemiştir.

İngiliz Parmağı: Doğrudan Müdahale mi, Zımnı Destek mi?

Tarihsel belgeler ve arşiv çalışmaları incelendiğinde, İngiltere’nin isyanı bizzat planlayıp düğmeye bastığına dair doğrudan bir emir belgesi bulunmamakla birlikte; bölgedeki İngiliz istihbarat unsurlarının, konsolosluk raporlarının ve Kürt Teali Cemiyeti gibi yapılarla kurulan temasların isyan atmosferini kışkırttığı açıktır.

Irak Manda Yönetimi’nin sınır ötesindeki aşiret hareketliliklerine göz yumması ve isyan sürecinde Türkiye’nin diplomatik hareket alanını daraltması, İngiliz aklının pragmatik yaklaşımını net biçimde gösterir. İngiltere, bizzat kurucusu olmadığı bir ateşi, kendi jeopolitik çıkarı doğrultusunda körüklemiş ve diplomatik koz olarak kullanmıştır.

Sonuç: Ankara Antlaşması ve Sınırların Çizilmesi

İsyanın bastırılmasının ardından gelen süreçte Türkiye, iç hatlardaki istikrarı ve devrimlerin güvenliğini önceliklendirerek Musul konusundaki tutumunu esnetmek zorunda kalmıştır. 5 Haziran 1926 tarihinde imzalanan Ankara Antlaşması ile Musul, petrol gelirlerinden alınacak %10’luk pay karşılığında (ki bu pay da daha sonra nakde çevrilmiştir) İngiliz mandasındaki Irak’a bırakılmıştır.

Şeyh Said İsyanı; iç politikanın, dış diplomasi ve bölgesel jeopolitikle nasıl iç içe geçtiğini gösteren en somut tarihsel derslerden biridir. Genç Türkiye Cumhuriyeti, Musul’u kaybetme pahasına üniter yapısını korumuş; ancak imparatorluk mirası üzerindeki stratejik bir havzayı İngiliz diplomasisinin hamleleri karşısında bırakmak durumunda kalmıştır.